← Blog / Aktualności
Cytologia i HPV

K(o)illing Me Softly

K(o)illing Me Softly — Jak Bethesda zgubiła koilocyta, a cytologia zapomniała o infekcji HPV Czy koilocytoza zawsze oznacza LSIL? Dlaczego ta sama komórka może zostać inaczej sklasyfikowana w różnych krajach? I czy w pogoni za wykrywaniem raka szyjki macicy nie zapomnieliśmy, że HPV jest przede wszystkim zakażeniem? Krytyczne spojrzenie na system Bethesda, koilocytozę a LSIL oraz granice współczesnej cytodiagnostyki.

K(o)illing Me Softly

Czyli jak Bethesda zgubiła koilocyta, a z cytologii wyparowała infekcja HPV.

Obraz w artykule Lab Path Experts

Jaka jest najczęstsza infekcja w ginekologii?

 

Podczas ponad pięćdziesięciu kursów i szkoleń z zakresu cytologii ginekologicznej zadawałem uczestnikom jedno, pozornie banalne pytanie:

Jaka jest najczęstsza infekcja w ginekologii?

Odpowiedzi były różne. Najczęściej pojawiała się kandydoza czy infekcje bakteryjne. Sporadycznie rzęsistek czy chlamydia. Zawsze spokojnie potwierdzałem, kiwałem głową i kiedy pomysły się kończyły pytałem: A co z HPV? Nigdy, naprawdę nigdy nikt nie powiedział tego spontanicznie podczas pytania o infekcje ginekologiczne.
Oczywiście samo pytanie jest przewrotne. Gdy pytamy o najczęstsze objawowe zakażenia ginekologiczne, odpowiedź może być inna niż wtedy, gdy mówimy o zakażeniach przenoszonych drogą płciową. W tej drugiej kategorii zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) należy do najczęstszych na świecie. Niemniej jednak sam fakt, że cytolodzy czy patolodzy nie mają tego gdzieś tam z tyłu głowy jest mocno zastanawiający. Dlaczego jednak wirus, wokół którego zbudowaliśmy współczesną profilaktykę raka szyjki macicy, tak rzadko przychodzi nam do głowy, kiedy pada słowo „infekcja”? Przecież znamy HPV doskonale i to od lat 70′ i tezy zur Hausena. Badamy jego DNA, identyfikujemy genotypy wysokiego ryzyka onkogennego, analizujemy wyniki badań molekularnych, prowadzimy programy szczepień i opracowujemy kolejne algorytmy postępowania. Współczesny screening raka szyjki macicy w coraz większym stopniu opiera się na wykrywaniu HPV. A jednak mam wrażenie, że gdzieś po drodze przestaliśmy myśleć o HPV przede wszystkim jako o zakażeniu. Zaczęliśmy myśleć o nim niemal wyłącznie przez pryzmat dysplazji i ryzyka nowotworowego.

Nie twierdzę, że jest to perspektywa niewłaściwa. Z punktu widzenia zdrowia publicznego może być wręcz najważniejsza. Ale czy nie jest jednocześnie niepełna? I czy jednym z powodów, dla których tak się stało, nie jest sposób, w jaki przez ostatnie dekady nauczyliśmy się klasyfikować zmiany cytologiczne?

Wszystkiemu winna Bethesda?

W 1988 roku podczas warsztatów National Cancer Institute zaproponowano system, który miał uporządkować sposób raportowania wyników cytologii szyjki macicy. Tak narodziła się Bethesda. Założenie było słuszne: stworzyć jednoznaczną terminologię pozwalającą cytologom, patomorfologom i klinicystom porozumiewać się tym samym językiem. Jedną z najważniejszych decyzji było połączenie zmian cytopatycznych związanych z HPV, łagodnej dysplazji i CIN1 w kategorię LSIL — low-grade squamous intraepithelial lesion. Uzasadnienie przedstawili między innymi Kurman, Malkasian, Sedlis i Solomon w 1991 roku. Autorzy wskazali na podobieństwo morfologiczne, biologiczne i wirusologiczne zmian związanych z HPV oraz CIN1, które utrudniało ich spójne i powtarzalne rozdzielanie [1].

Argument ten zasługuje na poważne potraktowanie. System diagnostyczny nie ma przecież opisywać każdej możliwej subtelności biologicznej. Ma przekazywać informację przydatną klinicznie, a jego kategorie powinny być możliwie powtarzalne między osobami oceniającymi preparat. Bethesda osiągnęła w tym zakresie bardzo wiele. Ujednoliciła język cytodiagnostyki, uprościła komunikację i ułatwiła powiązanie wyników cytologicznych z postępowaniem klinicznym [2]. I właśnie tutaj zaczyna się moja wątpliwość.

Czy to, że dwóch zjawisk nie potrafimy zawsze niezawodnie rozróżnić, oznacza, że powinniśmy przestać je rozróżniać także na poziomie pojęciowym?

Bo zakażenie HPV, koilocytoza i LSIL nie są dokładnie tym samym.

Koilos, czyli coś więcej niż poświata.

Zatrzymajmy się na chwilę przy samym koilocycie. Greckie *koilos* oznacza coś wydrążonego, pustego lub wklęsłego. Nie jest to przypadkowy szczegół językowy. Charakterystycznym bowiem elementem morfologii koilocytarnej jest wyraźna kawitacja cytoplazmy wokół jądra — przestrzeń optycznie pusta, zwykle ostro odgraniczona od obwodowego, zagęszczonego rąbka cytoplazmy.

Nie każde przejaśnienie okołojądrowe jest jednak taką kawitacją. Nie na darmo mówimy o nim „halo okołojądrowe”.

https://news.ucsc.edu/2023/01/milky-way-halo/
https://news.ucsc.edu/2023/01/milky-way-halo/

Podobne obrazy mogą powstawać w wyniku zmian zapalnych, reaktywnych, degeneracyjnych lub związanych z glikogenizacją. Przejaśnienie cytoplazmy nie jest zatem samo w sobie wystarczającym dowodem obecności efektu cytopatycznego HPV [3, 4].

To rozróżnienie ma fundamentalne znaczenie. W licznych publikacjach anglojęzycznych termin *perinuclear halo* bywa stosowany również do opisu klasycznej koilocytozy. W innych opracowaniach autorzy dokładniej odróżniają przestrzeń koilocytarną od nieswoistego przejaśnienia okołojądrowego. Nie chodzi o to, że każda praca używająca słowa *halo* jest błędna. Chodzi o to, że jeżeli pod jedną nazwą opisujemy morfologicznie różne zjawiska, możemy zacząć porównywać wyniki badań, w których autorzy nie oceniali dokładnie tego samego.

Jest jeszcze drugi problem. Współczesne, ścisłe definicje koilocyta często wymagają nie tylko charakterystycznej kawitacji cytoplazmy, lecz również określonych zmian jądrowych. Tak rozumiana atypia koilocytarna jest ważnym elementem morfologicznej diagnostyki HPV-zależnych zmian nabłonkowych. Jednocześnie spotykamy opisy cytoplazmy koilocytarnej przy niewielkich lub nieobecnych cechach dysplazji jądrowej. Czy jest to jeszcze koilocyt? Czy jedynie komórka wykazująca koilocytarną zmianę cytoplazmy? To pytanie może wydawać się semantyczne, ale jeśli od odpowiedzi zależy, czy obserwacja zostanie zapisana jako cecha zakażenia, czy jako zmiana śródnabłonkowa, przestaje być wyłącznie kwestią słownika.

Koilocytoza bez LSIL? Bethesda sama dopuszcza taką możliwość

W trzecim wydaniu podręcznika *The Bethesda System for Reporting Cervical Cytology* wyraźnie podkreślono, że charakterystyczna kawitacja okołojądrowa jest cechą cytopatyczną HPV, ale nie jest konieczna do rozpoznania LSIL. Jednocześnie przejaśnienie cytoplazmy bez towarzyszących atypowych cech jądrowych nie powinno stanowić podstawy rozpoznania LSIL [2]. Warto zastanowić się nad konsekwencją tego zapisu.

Z jednej strony możemy zaobserwować cechę cytoplazmatyczną, która morfologicznie przypomina efekt zakażenia HPV. Z drugiej — bez odpowiedniej atypii jądrowej nie możemy na jej podstawie rozpoznać LSIL. I słusznie. Ale co zrobić z samą obserwacją? Bethesda nie przewiduje odrębnej, standardowej kategorii wyniku „koilocytoza bez LSIL”. Obraz taki można uwzględnić w komentarzu lub opisie dodatkowym, jednak nie posiada on własnej kategorii równorzędnej wobec ASC-US czy LSIL.

W praktyce może to prowadzić do sytuacji, w której cytolog obserwuje charakterystyczną zmianę cytoplazmy, ale sama klasyfikacja nie wymaga przekazania tej informacji w ustandaryzowany sposób. Nie jest to dowód na wadliwość systemu. Wynika to z jego założeń: Bethesda powstała przede wszystkim po to, aby klasyfikować zmiany w sposób przydatny klinicznie, a nie tworzyć pełny katalog morfologicznych objawów infekcji.

Pozostaje jednak pytanie, czy taka informacja rzeczywiście jest zbędna.

Jeden koilocyt, pięć systemów. Ile rozpoznań?

Kiedy zacząłem przyglądać się sposobom raportowania cytologii w różnych krajach, okazało się, że nie byłem jedynym zainteresowanym problemem. W większości państw europejskich stosuje się system Bethesda albo rozwiązania na nim oparte. Jednak nie wszędzie przyjęto identyczną filozofię klasyfikacji. Szczególnie interesujące są Niemcy, Wielka Brytania, Holandia i Austria. Każdy z tych krajów wypracował własny sposób opisywania zmian cytologicznych, a różnice dotyczą nie tylko nazw kategorii diagnostycznych, lecz również tego, jakie znaczenie przypisuje się morfologicznym oznakom zakażenia HPV.

Co więcej, analiza tych systemów prowadzi do zaskakującego wniosku.

Ta sama obserwacja morfologiczna nie musi oznaczać tej samej kategorii wyniku.

Nie dlatego, że komórki zmieniają swoją biologię po przekroczeniu granicy państwa. Dlatego, że zmienia się język, w którym je opisujemy.

Obraz w artykule Lab Path Experts

Niemcy: koilocyt nie musi oznaczać dysplazji

Niemiecka nomenklatura monachijska III (Münchner Nomenklatur III) wprowadza rozróżnienie pomiędzy zmianami, które nie spełniają kryteriów dysplazji małego stopnia, a obrazem odpowiadającym CIN1. Szczególnie interesująca jest grupa II-p. Obejmuje ona komórki nabłonka płaskiego wykazujące zmiany jądrowe mniej nasilone niż w CIN1, również z cytoplazmą koilocytarną lub parakeratozą [5].

Najciekawszy fragment niemieckiego dokumentu dotyczy jednak morfologii koilocytów. Autorzy wskazują, że charakterystyczna cytoplazma koilocytarna może występować zarówno w komórkach z małymi, pyknotycznymi lub nieznacznie powiększonymi jądrami, kwalifikowanych do grupy II-p, jak i w komórkach z wyraźniejszą atypią jądrową odpowiadającą IIID1. Niemiecki system nie uzależnia więc samej możliwości opisania cytoplazmy koilocytarnej od spełnienia kryteriów dysplazji małego stopnia. Oddziela charakterystyczną morfologię cytoplazmy od stopnia nieprawidłowości jądrowych.

Co istotne, w dokumentacji nomenklatury znajdują się również mikrofotografie ilustrujące różnice pomiędzy koilocytami kwalifikowanymi do II-p oraz obrazami odpowiadającymi IIID1 [5]. Nie oznacza to, że sama kawitacja jest wystarczającym dowodem molekularnym zakażenia HPV. Oznacza natomiast, że można zachować informację o określonym efekcie cytopatycznym bez automatycznego przypisywania komórkom kategorii dysplazji.

W tym kontekście niemiecka nomenklatura pokazuje, że rozdzielenie cech zakażenia od kryteriów dysplazji nie jest wyłącznie postulatem teoretycznym. Jest rozwiązaniem stosowanym w praktyce diagnostycznej.

Wielka Brytania: koilocytoza bez dyskariozy jest… dyskariozą?

Jeszcze bardziej prowokacyjnego przykładu dostarcza brytyjska terminologia cytologiczna, a dokładniej zasady stosowane w NHS Cervical Screening Programme w Anglii. W przeciwieństwie do Bethesda brytyjski system tradycyjnie posługuje się pojęciem dyskariozy (dyskaryosis) jako podstawą stopniowania zmian nabłonka płaskiego.

W oficjalnych wytycznych NHS znajduje się następująca zasada:

Obecność koilocytozy bez komórek dyskariotycznych należy raportować jako low-grade dyskaryosis. [14]

Zatrzymajmy się na chwilę. Koilocytoza bez dyskariozy zostaje zaklasyfikowana jako dyskarioza niskiego stopnia. W tym samym dokumencie zalecono, aby nie umieszczać w wyniku osobnego opisu koilocytozy ani innych morfologicznych cech zakażenia HPV.

Z punktu widzenia praktycznej organizacji programu przesiewowego rozwiązanie to może mieć uzasadnienie. Ujednolica sposób raportowania i przypisuje obserwacji morfologicznej określone znaczenie kliniczne. Jednak z perspektywy biologii komórki ujawnia pewną osobliwość.

Cecha, która nie musi współwystępować z dyskariozą, prowadzi do rozpoznania nazwanego dyskariozą.

Nie oznacza to, że brytyjscy cytolodzy nie rozróżniają koilocytozy od zmian jądrowych. To system raportowania świadomie przypisuje określonej obserwacji kategorię niskiego stopnia. Co szczególnie interesujące, nie zawsze tak było. W dokumentacji NHS dotyczącej historycznych zmian klasyfikacji wskazano, że przed kwietniem 2013 roku wiele preparatów wykazujących koilocytozę raportowano jako borderline change with koilocytosis [15]. Zmiana nomenklatury nie była wynikiem odkrycia nowego mechanizmu zakażenia HPV. Nie zmieniła również morfologii samych komórek. Zmieniła za to sposób, w jaki przypisywano im kategorię diagnostyczną.

Czy to nie interesujące, że ta sama obserwacja mogła w różnych okresach funkcjonowania systemu prowadzić do odmiennej kwalifikacji?

Holandia: kiedy koilocytoza pozostaje koilocytozą

Jeszcze inne rozwiązanie znajdziemy w Holandii.

Od 1996 roku w holenderskim programie cytologii szyjki macicy stosowany jest system KOPAC-B, znany w anglojęzycznej literaturze jako CISOE-A [18]. Jego filozofia różni się od Bethesda. Zamiast sprowadzać cały obraz preparatu do jednej dominującej kategorii diagnostycznej, system pozwala oceniać i kodować kilka jego elementów. Uwzględnia między innymi skład komórkowy preparatu, cechy zapalne i infekcyjne, zmiany nabłonka płaskiego, inne nieprawidłowości oraz komponentę gruczołową. Dla naszej dyskusji najważniejsze jest jednak coś innego.

W holenderskim systemie KOPAC koilocytoza mogła być rejestrowana jako odrębna cecha cytologiczna, niezależnie od kodowania zmian nabłonka płaskiego.

W publikacji Roetersa i współpracowników, poświęconej zmianom infekcyjnym i zapalnym w preparatach cytologicznych, opisano możliwość osobnego kodowania ośmiu grup zjawisk, wśród których znajdowała się koilocytoza związana z HPV [19]. W historycznej strukturze kodowania KOPAC odpowiadał jej kod O1, natomiast nieprawidłowości nabłonka płaskiego oceniano w osobnej osi P. W ten sposób obserwacja koilocytozy nie musiała być tożsama z zakwalifikowaniem całego preparatu jako dysplazji. To rozróżnienie jest szczególnie istotne.

W systemie Bethesda koilocytoza może być elementem uzasadniającym rozpoznanie LSIL, ale nie stanowi odrębnej standardowej kategorii wyniku. W niemieckiej nomenklaturze jej cechy można uwzględnić w kategorii II-p. Natomiast holenderski model pokazuje jeszcze inną możliwość: osobne kodowanie zjawiska cytomorfologicznego oraz stopnia zmian nabłonkowych. Nie oznacza to, że koilocytoza była automatycznie potwierdzeniem zakażenia HPV ani że posiadała niezależną wartość prognostyczną. Nie oznacza również, że każdy zapisany kod był osobno eksponowany w raporcie przekazywanym klinicyście, ale stwarzało to możliwość zachowania informacji w danych diagnostycznych.

I tu dochodzimy do kwestii, która może mieć znaczenie dla przyszłych badań. Jeżeli chcemy analizować zależność pomiędzy koilocytozą, zakażeniem HPV a rozwojem zmian przednowotworowych, musimy posiadać dane pozwalające te zjawiska rozróżnić. System, który je koduje osobno, daje pod tym względem inne możliwości analityczne niż system, w którym pozostają one połączone w jednej kategorii końcowej. Nie musi to oznaczać lepszych wyników klinicznych. Może natomiast oznaczać większą szczegółowość danych.

Austria: jak zmienić częstość LSIL bez zmieniania biologii HPV

Przykład Austrii pokazuje jeszcze inny aspekt problemu.

W 2018 roku zreformowano austriacką nomenklaturę cytologii ginekologicznej, zachowując tradycyjny podział na grupy Pap, ale dostosowując je do współczesnych koncepcji Bethesda i WHO. Jedną z najważniejszych zmian było przeniesienie zmian komórkowych związanych z HPV, w tym koilocytów i dyskeratocytów, do kategorii Pap IIID/LSIL [20]. W starszej nomenklaturze część takich obrazów kwalifikowano jako Pap II z cechami zakażenia HPV. Po reformie miały być one raportowane jako Pap IIID.

Uzasadnienie opierało się między innymi na tym, że na podstawie samej morfologii nie można wiarygodnie rozróżnić zakażenia typami HPV wysokiego i niskiego ryzyka onkogennego. Autorzy dokumentów wprowadzających zmianę wyraźnie wskazywali, że nowa klasyfikacja może doprowadzić do wzrostu liczby rozpoznań Pap IIID/LSIL.

Zwróćmy uwagę, co to oznacza. Nie zmieniła się częstość zakażeń HPV wyłącznie dlatego, że zmieniono nomenklaturę. Nie pojawiły się także nowe cechy morfologiczne.

Zmieniła się granica pomiędzy kategoriami diagnostycznymi.

A to wystarczyło, aby przewidywać wzrost liczby wyników klasyfikowanych jako zmiany niskiego stopnia. Nie jest to równoznaczne z wykazaniem rzeczywistego wzrostu liczby LSIL po reformie. Do takiego wniosku potrzebne byłyby dane porównujące wyniki przed zmianą i po niej. Po prostu sam fakt, że autorzy reformy przewidywali taki efekt, jest niezwykle wymowny. Pokazuje, że liczba rozpoznań w danej kategorii może zależeć nie tylko od biologii choroby i jakości pobieranych preparatów, lecz również od obowiązującej definicji. Dlatego porównując częstość LSIL pomiędzy krajami, laboratoriami albo okresami historycznymi, należy zawsze sprawdzić, czy porównywane wyniki powstały według tych samych kryteriów.

Pięć systemów. Jeden problem.

Spróbujmy zestawić opisane podejścia.

System Jak traktuje cechy koilocytarne bez jednoznacznej dysplazji małego stopnia?
Bethesda Sama zmiana cytoplazmatyczna nie wystarcza do rozpoznania LSIL; brak osobnej standardowej kategorii koilocytozy.
Monachium III — Niemcy Możliwa kwalifikacja do II-p, poniżej progu dysplazji małego stopnia.
NHS — Anglia Prawdziwa koilocytoza bez dyskariozy raportowana jako low-grade dyskaryosis.
KOPAC-B — Holandia Historycznie i w opisanych implementacjach możliwe oddzielne kodowanie koilocytozy oraz zmian nabłonka płaskiego.
Austriackie Pap — Austria Od reformy 2018 zmiany komórkowe związane z HPV, w tym koilocyty, przypisywane do Pap IIID/LSIL.

Nie są to systemy identyczne pod względem przeznaczenia, organizacji i zasad postępowania z wynikami. Nie można również bezpośrednio utożsamiać kodu wewnętrznego, kategorii raportowej i decyzji klinicznej. Dlatego powyższe porównanie nie dowodzi, że identyczny preparat zawsze otrzyma pięć różnych wyników. Pokazuje natomiast coś równie interesującego.

Nie istnieje jedna nieuchronna metoda przekładania morfologii koilocytarnej na kategorię diagnostyczną.

W jednych systemach zachowuje się wyraźniejsze rozróżnienie pomiędzy cechami zakażenia a dysplazją. W innych określony efekt cytopatyczny zostaje włączony do kategorii nieprawidłowości niskiego stopnia. W jeszcze innych można go kodować osobno.

Nie twierdzę, że któryś z tych systemów jest automatycznie lepszy. Do tego potrzebowalibyśmy badań porównujących ich powtarzalność, swoistość, czułość wykrywania istotnych zmian i konsekwencje kliniczne, ale trudno nie zauważyć, że klasyfikacja jest czymś więcej niż neutralnym opisem obrazu mikroskopowego. Jest przede wszystkim decyzją o tym, które informacje uznajemy za wystarczająco ważne, aby zachować je w wyniku.

I być może właśnie tutaj zaczyna się nasz problem z koilocytem. Nie w tym, że Bethesda go nie rozpoznaje, a w tym, że koilocyt przestał być samodzielnym tematem rozmowy.

HPV jest infekcją. LSIL jest kategorią diagnostyczną

W tym miejscu warto wrócić do naszego pytania ze szkoleń. HPV zakaża komórki nabłonka. Większość zakażeń nie prowadzi do rozwoju raka szyjki macicy. Wiele staje się niewykrywalnych bez interwencji. Dopiero przetrwałe zakażenie onkogennymi typami HPV, w określonych warunkach biologicznych, może prowadzić do transformacji nowotworowej.

Istotne jest przy tym rozróżnienie zakażenia produktywnego od transformującego. W zakażeniu produktywnym cykl życiowy wirusa pozostaje związany z różnicowaniem nabłonka, a widoczne zmiany cytopatyczne, w tym klasyczna koilocytoza, mogą odzwierciedlać ten proces [6]. Zakażenie transformujące wiąże się natomiast z deregulacją aktywności wirusowych onkoprotein, szczególnie E6 i E7, oraz zaburzeniami kontroli cyklu komórkowego. Procesy te nie są identyczne.

LSIL jest kategorią morfologiczną, która obejmuje przede wszystkim zmiany związane z zakażeniem HPV. Histologiczny LSIL/CIN1 jest często postrzegany jako manifestacja infekcji produktywnej, a nie bezpośredni odpowiednik istotnej zmiany przedrakowej wysokiego stopnia. Wytyczne ASCCP podkreślają, że CIN1 jest manifestacją zakażenia HPV, a w wielu sytuacjach preferowanym postępowaniem pozostaje obserwacja, nie leczenie [7]. Z kolei CIN3 stanowi znacznie bardziej wiarygodny punkt odniesienia dla rzeczywistej zmiany przednowotworowej, dlatego nie powinniśmy utożsamiać każdego LSIL z nieuchronnym etapem rozwoju raka. Nie powinniśmy również utożsamiać dodatniego testu HPV z obecnością LSIL.

HPV jest zakażeniem. LSIL jest morfologiczną kategorią zmiany nabłonkowej. Związek przyczynowy pomiędzy nimi nie czyni ich synonimami.

A może koilocyt mówi nam więcej, niż sądzimy?

W 2018 roku Siebers i współpracownicy opublikowali analizę danych holenderskiej bazy patologicznej PALGA, obejmującą 1201 kobiet z dodatnim wynikiem hrHPV i cytologią ASC-US lub LSIL [8]. Koilocytozę odnotowano u 45,9% kobiet z LSIL. Co istotne, częstość CIN3+ w grupie LSIL z koilocytozą wynosiła 11,7%, natomiast w grupie LSIL bez koilocytozy — 20,2%. Wyniki były więc odwrotne od prostego założenia, że obecność klasycznego efektu cytopatycznego HPV musi wskazywać na bardziej zaawansowany proces chorobowy.

Oczywiście nie oznacza to, że koilocytoza jest czynnikiem ochronnym. Nie upoważnia też do zmiany postępowania klinicznego na podstawie pojedynczej cechy morfologicznej, ale sugeruje, że może zawierać informację biologiczną, której nie oddaje sam wynik LSIL.

Jeszcze ciekawsze dane opublikowali Misawa i współpracownicy w maju 2026 roku [9]. W retrospektywnej analizie 157 kobiet z HPV-dodatnim LSIL koilocyty stwierdzono u 59,2% badanych.

Wśród 140 kobiet z dostępnym wynikiem biopsji CIN2+ rozpoznano:

  • u 10,7% przypadków z koilocytami (9 z 84),
  • u 28,6% przypadków bez koilocytów (16 z 56).

Ponownie obecność koilocytozy wiązała się z niższą częstością wykrycia zmian bardziej zaawansowanych. Autorzy zasugerowali, że koilocytoza może odzwierciedlać przede wszystkim produktywne zakażenie HPV, a nie proces transformujący. Jest to hipoteza biologicznie wiarygodna, ale wymagająca dalszych badań. Sama analiza miała charakter retrospektywny, obejmowała stosunkowo niewielką populację i nie pozwala na samodzielne modyfikowanie kryteriów postępowania klinicznego.

Niemniej pojawia się interesujące pytanie:

Jeżeli w obrębie jednej kategorii LSIL obecność koilocytozy może wiązać się z różnicą w częstości CIN2+ lub CIN3+, to czy rzeczywiście możemy uznać tę cechę za nieistotny szczegół morfologiczny?

Nie proponuję powrotu do klasyfikacji, w której koilocytoza automatycznie przesądza o dalszym postępowaniu. Proponuję coś znacznie prostszego:

Nie zapominajmy, co widzimy.

A LSIL bez HPV?

Tutaj należy zachować szczególną ostrożność.

W badaniu ALTS Zuna i współpracownicy analizowali przypadki cytologicznego LSIL, w których nie wykrywano HPV zastosowanymi metodami molekularnymi [10]. W zależności od przyjętej definicji cytologicznej i ocenianego materiału od 3% do 11% przypadków LSIL było ujemnych w obu testach HPV. Czy oznacza to, że istnieje odrębna, HPV-niezależna postać LSIL szyjki macicy?

Nie.

Autorzy nie znaleźli dowodów uzasadniających uznanie HPV-ujemnego LSIL za odrębną jednostkę biologiczną. Wskazali na możliwe błędne interpretacje cytologiczne i fałszywie ujemne wyniki testów. Musimy również pamiętać, że ujemny wynik testu wybranych typów HPV nie jest równoznaczny z udowodnieniem całkowitego braku zakażenia. Z tego też powodu nie zamierzam sugerować, że prawdziwy LSIL w szyjce macicy powszechnie powstaje niezależnie od HPV. Chodzi mi o coś innego.

Zależność etiologiczna nie jest tożsamością diagnostyczną.

Większość LSIL jest związana z HPV, ale sam dodatni wynik HPV nie oznacza LSIL. Podobnie rozpoznanie cytologicznego LSIL nie zastępuje oznaczenia wirusa, jeśli potrzebujemy informacji o jego obecności i genotypie.

Obraz w artykule Lab Path Experts

Im więcej wirusa, tym większa dysplazja?

Gdyby zależność pomiędzy zakażeniem HPV a rozwojem zmian śródnabłonkowych była prosta, moglibyśmy oczekiwać, że im większa ilość wirusowego DNA, tym bardziej zaawansowana zmiana. Rzeczywistość natomiast jest znacznie bardziej skomplikowana.

W przeglądzie systematycznym opublikowanym w 2024 roku Fobian i współpracownicy przeanalizowali badania dotyczące związku ilości HPV z nasileniem zmian szyjki macicy i wynikami klinicznymi [11]. Wiele badań wykazywało dodatnią korelację między większą ilością wirusa a zaawansowaniem choroby. Nie oznacza to jednak, że można na tej podstawie jednoznacznie przewidzieć stopień CIN u konkretnej pacjentki. Na interpretację wpływają między innymi genotyp HPV, rodzaj materiału, sposób normalizacji wyniku, liczba zakażonych komórek, stan zakażenia i zastosowana metoda badawcza. Duża ilość wirusowego DNA nie musi oznaczać proporcjonalnie wysokiej aktywności procesu transformującego. Podobnie stosunkowo niewielka ilość wykrywanego DNA nie daje automatycznej gwarancji braku istotnej zmiany. To kolejny przykład pokazujący, że obecność zakażenia, jego aktywność biologiczna oraz stopień nieprawidłowości nabłonka nie są jedną zmienną.

Czy screening HPV jest screeningiem raka szyjki macicy?

W 2021 roku prof. Ulrich Schenck opublikował komentarz dotyczący pierwotnego screeningu HPV bez cytologii. Zwrócił w nim uwagę na fundamentalną, choć często pomijaną różnicę pomiędzy wykrywaniem czynnika ryzyka a rozpoznawaniem choroby.

Napisał wprost:

Der HPV-Test diagnostiziert keine Krankheiten.

Czyli: „Test HPV nie diagnozuje chorób”. [21]

W tym samym komentarzu Schenck zauważył, że w pierwotnym screeningu HPV zakażenie wirusowe wykorzystywane jest jako marker zastępczy (Surrogatmarker) dla CIN i raka szyjki macicy. Trudno odmówić mu racji w tej konkretnej kwestii. Test molekularny HPV wykrywa określone sekwencje materiału genetycznego wirusa lub, zależnie od zastosowanej technologii, jego RNA. Nie ocenia bezpośrednio architektury nabłonka, nie rozpoznaje dysplazji i nie pozwala samodzielnie ustalić, czy pacjentka ma CIN1, CIN2, CIN3 lub raka.

Wykrywa marker zakażenia, a nie samą zmianę nowotworową.

Czy oznacza to jednak, że screening HPV nie jest screeningiem raka szyjki macicy? Odpowiedź zależy od tego, co dokładnie rozumiemy przez screening. Jeżeli mówimy o bezpośrednim przedmiocie pomiaru, Profesor Schenck ma rację. Test HPV nie wykrywa raka, lecz zakażenie wirusem związanym przyczynowo z jego rozwojem. Jeżeli natomiast mówimy o celu programu badań przesiewowych, sytuacja wygląda inaczej.

Celem screeningu HPV jest identyfikacja kobiet zagrożonych rozwojem istotnych zmian przednowotworowych i raka szyjki macicy, a następnie skierowanie ich do odpowiedniej diagnostyki i postępowania. W tym znaczeniu jest to jak najbardziej screening raka szyjki macicy, choć wykorzystujący pośredni marker biologiczny.

Cel programu przesiewowego i bezpośredni przedmiot pomiaru nie muszą być tym samym.

I właśnie dlatego rozróżnienie, na które zwrócił uwagę Schenck, jest ważne. Nie dlatego, że podważa skuteczność testów HPV. Dlatego, że przypomina nam, co właściwie oznacza dodatni wynik.

Dodatni wynik HPV nie jest rozpoznaniem choroby

W swoim komentarzu Profesor Schenck podkreślał również, że test HPV nie pozwala określić stopnia zaawansowania zmian śródnabłonkowych [21]. To stwierdzenie pozostaje prawdziwe. Dodatni wynik testu HPV nie informuje nas samodzielnie, czy pacjentka ma prawidłowy nabłonek szyjki macicy, LSIL, HSIL czy raka. Może oznaczać przejściowe zakażenie, które nigdy nie doprowadzi do istotnej zmiany morfologicznej. Może również wskazywać na zakażenie przetrwałe, związane z rozwojem procesu transformującego. Znaczenie wyniku zależy między innymi od genotypu wirusa, wieku pacjentki, historii wcześniejszych badań, przetrwałości zakażenia i wyników dalszej diagnostyki. Nie można zatem traktować każdego dodatniego testu HPV jako rozpoznania zmiany przednowotworowej.

Warto przypomnieć również odwrotną zależność. Rozpoznanie cytologicznego LSIL nie zastępuje badania molekularnego HPV, a obraz koilocytarny nie jest równoznaczny z jednoznaczną identyfikacją konkretnego genotypu wirusa. To trzy odrębne poziomy informacji:

  • Zakażenie HPV jest zjawiskiem wirusologicznym.
  • Koilocytoza jest obserwacją cytomorfologiczną, mogącą odzwierciedlać efekt cytopatyczny zakażenia.
  • LSIL jest kategorią diagnostyczną opisującą określone nieprawidłowości nabłonka.

Wszystkie trzy pozostają ze sobą powiązane, ale żadne z nich nie jest automatycznym synonimem pozostałych.

Czy Profesor Schenck miał rację, krytykując screening HPV?

W tym miejscu trzeba rozdzielić trafność obserwacji biologicznej od oceny skuteczności programu przesiewowego.

W komentarzu z 2021 roku Schenck przedstawił również znacznie dalej idące stanowisko. Kwestionował przewagę pierwotnego screeningu HPV nad cytologią i argumentował, że cytologia jest najlepszym badaniem wykrywającym choroby związane z HPV [21].

Nie podzielam tego wniosku. Współczesne dane naukowe przemawiają za stosowaniem zwalidowanych testów HPV jako podstawowej metody screeningu raka szyjki macicy. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca badania HPV DNA jako preferowaną metodę przesiewową w odpowiednich populacjach [12].

Również europejskie wytyczne opublikowane w 2025 roku wskazują na przewagę pierwotnego screeningu HPV nad cytologią, między innymi dzięki większej czułości w wykrywaniu zmian wysokiego stopnia i skuteczniejszemu zapobieganiu rakowi szyjki macicy [13]. Nie uważam więc, że powinniśmy wracać do cytologii konwencjonalnej jako podstawowej metody screeningu tylko dlatego, że bezpośrednio ocenia ona morfologię komórek. Nie twierdzę też, że testy HPV są błędne, niepotrzebne lub że nie dostarczają istotnych informacji klinicznych. Wręcz przeciwnie. Są jednym z najważniejszych osiągnięć współczesnej profilaktyki raka szyjki macicy.

Jednak przewaga diagnostyczna określonej strategii nie oznacza, że wszystkie informacje biologiczne uzyskiwane innymi metodami przestały mieć znaczenie.

I tutaj wracamy do koilocyta.

Czy w pogoni za ryzykiem zapomnieliśmy o zakażeniu?

Współczesny screening coraz częściej zaczyna się od testu molekularnego.

Najpierw ustalamy, czy obecny jest HPV wysokiego ryzyka. Następnie, zależnie od wyniku, genotypu i przyjętego algorytmu, podejmujemy decyzję o dalszym postępowaniu, w którym cytologia może pełnić funkcję badania triage.

Z punktu widzenia profilaktyki raka szyjki macicy jest to podejście racjonalne, ale oznacza również zmianę sposobu myślenia o cytologii. Zamiast zadawać pytanie: „Jakie zjawisko biologiczne obserwujemy w komórkach?”, coraz częściej pytamy: „Czy obraz cytologiczny wskazuje na ryzyko zmiany wymagającej dalszej diagnostyki?”.

To drugie pytanie jest szczególnie ważne, choć nie powinno jednak całkowicie zastępować pierwszego. Właśnie dlatego tak interesujące okazują się różnice pomiędzy nomenklaturami cytologicznymi. Niemiecka Monachium III pozwala zachować rozróżnienie pomiędzy określonymi cechami koilocytarnymi a dysplazją małego stopnia. Holenderski KOPAC umożliwiał osobne kodowanie koilocytozy jako obserwacji morfologicznej. Brytyjski NHS przyjął natomiast zasadę raportowania koilocytozy bez dyskariozy jako dyskariozy niskiego stopnia. Austria podczas reformy w 2018 roku przeniosła część zmian związanych z zakażeniem HPV do kategorii Pap IIID/LSIL. Bethesda również rozpoznaje różnicę między samym przejaśnieniem cytoplazmy a dysplazją, ale nie przewiduje osobnej standardowej kategorii dla koilocytozy bez LSIL. Wszystkie te systemy próbują rozwiązać ten sam problem: jak przełożyć złożoną biologię zakażenia na język przydatny klinicznie. Różnią się jednak tym, jakie informacje zachowują i w jaki sposób je komunikują.

I tu pojawia się pytanie, które uważam za znacznie ważniejsze niż dywagacje o wyższości jednej nomenklatury nad drugą.

Czy to, że pewna obserwacja morfologiczna nie wpływa dziś bezpośrednio na decyzję kliniczną, oznacza, że nie powinniśmy jej już dokumentować?

W końcu jeszcze niedawno nie wiedzieliśmy, czy obecność koilocytozy w obrębie LSIL może dostarczać dodatkowych informacji o charakterze zakażenia. Dziś badania Siebersa i współpracowników z 2018 roku oraz Misawy i współpracowników z 2026 roku sugerują, że koilocytoza może wiązać się z niższą częstością wykrywania zmian wysokiego stopnia w określonych populacjach [8, 9]. Nie jest to jeszcze dowód, że obecność koilocytów powinna zmieniać sposób postępowania z pacjentką. Nie jest to również dowód, że potrafimy na podstawie samego koilocyta jednoznacznie rozróżnić zakażenie produktywne od transformującego. Ale jest to wystarczający powód, aby nie traktować tej obserwacji jako biologicznie nieistotnej. Być może kiedyś okaże się, że klasyczna koilocytoza ma ograniczoną samodzielną wartość prognostyczną. A być może jej obecność, w połączeniu z genotypem HPV, markerami transformacji i innymi danymi, pozwoli dokładniej opisywać charakter zakażenia. Tego jeszcze nie wiemy.

Jest za to jedna rzecz pewna: aby to sprawdzić, musimy najpierw zachować możliwość rozróżniania tych zjawisk. Nie możemy przecież badać informacji, którą przestaliśmy zapisywać.

Czy Bethesda rzeczywiście zabiła koilocyta?

Nie. Oczywiście, że nie. Bethesda nie usunęła koilocytów z preparatów cytologicznych. Nie zakazała ich rozpoznawania ani opisywania. Nie zakwestionowała również ich związku z zakażeniem HPV. Co więc zrobiła?

Podporządkowała opis określonych zmian cytopatycznych wspólnej kategorii diagnostycznej, której podstawowym zadaniem jest przekazywanie informacji istotnej dla postępowania klinicznego. I trudno się dziwić. W końcu klasyfikacje diagnostyczne tworzymy przede wszystkim po to, aby pomagały pacjentom. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy zaczynamy traktować taką klasyfikację nie jako narzędzie służące opisowi rzeczywistości, lecz jako samą rzeczywistość. Bo przecież koilocytoza nie stała się LSIL tylko dlatego, że umieściliśmy określone zmiany koilocytarne w kategorii LSIL. Podobnie zakażenie HPV nie stało się dysplazją tylko dlatego, że potrafimy wykorzystać jego obecność do oceny ryzyka zmian przednowotworowych. I też dodatni wynik testu HPV nie stał się rozpoznaniem raka tylko dlatego, że badanie wykorzystujemy w programie screeningu raka szyjki macicy.

To różne zjawiska. Zakażenie. Efekt cytopatyczny. Zmiana śródnabłonkowa. Transformacja nowotworowa. Wszystkie te zjawiska pozostają ze sobą biologicznie powiązane, ale nie są jednym i tym samym. Porównanie nomenklatur stosowanych w różnych krajach pokazuje, że istnieje więcej niż jeden sposób ich uporządkowania. Badania nad koilocytozą pokazują natomiast, że nawet w obrębie jednej kategorii LSIL mogą występować różnice morfologiczne potencjalnie związane z odmiennym znaczeniem biologicznym. Nie jest to oczywiście argument za odrzuceniem Bethesda ani argumentem za rezygnacją ze screeningu HPV.

Jest to argument za tym, abyśmy nie przestawali myśleć o biologii tylko dlatego, że nauczyliśmy się sprawnie posługiwać klasyfikacją.

Bo być może problemem nie jest to, że Bethesda zgubiła koilocyta. Być może problemem jest to, że przestaliśmy dostrzegać w nim morfologiczny ślad zakażenia.

Zamiast zakończenia

Przez ponad pięćdziesiąt szkoleń zadawałem pytanie o najczęstszą infekcję w ginekologii. Nikt spontanicznie nie odpowiadał: HPV.

Nie traktuję tego jako dowodu na brak wiedzy uczestników. Wszyscy przecież wiedzieli, czym jest wirus brodawczaka ludzkiego. Może po prostu pytanie uruchamiało zupełnie inny sposób myślenia. Kiedy słyszymy „infekcja”, myślimy o patogenie, zapaleniu, objawach, leczeniu. Kiedy słyszymy „HPV”, myślimy o dysplazji, CIN, LSIL, HSIL i raku szyjki macicy. To zrozumiałe.

Ale warto pamiętać, że zanim pojawi się dysplazja, istnieje zakażenie. Że nie każde zakażenie doprowadzi do dysplazji. I że efekt cytopatyczny wirusa nie musi być równoznaczny z istotną zmianą przednowotworową. Nie musimy odrzucać systemu Bethesda, aby ponownie zacząć dostrzegać te różnice. Nie musimy również kwestionować screeningu HPV, aby przypominać, że wykrywamy zakażenie, a nie bezpośrednio raka. Wystarczy zachować odrobinę biologicznej pokory wobec własnych klasyfikacji.

Bo koilocyt nie jest kategorią administracyjną. Jest komórką.

A komórka nie wie, według którego systemu będzie oceniana.

Bibliografia

[1] Kurman RJ, Malkasian GD Jr, Sedlis A, Solomon D. From Papanicolaou to Bethesda: the rationale for a new cervical cytologic classification. Obstetrics & Gynecology. 1991;77(5):779–782.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1849626/

[2] Nayar R, Wilbur DC, red. The Bethesda System for Reporting Cervical Cytology: Definitions, Criteria, and Explanatory Notes. 3rd ed. Springer; 2015.
https://doi.org/10.1007/978-3-319-11074-5

[3] Squamous intraepithelial lesions (SIL: LSIL, HSIL, ASCUS, ASC-H, LSIL-H) of uterine cervix and Bethesda System. CytoJournal. 2021.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8326095/

[4] Our approach to squamous intraepithelial lesions of the uterine cervix. Journal of Clinical Pathology. 2007.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1994530/

[5] Koordinierungs-Konferenz-Zytologie. Münchner Nomenklatur III für die gynäkologische Zytodiagnostik der Zervix. Materiały CYTO-INFO 1/2014.
https://www.vdca.de/media/docs/Muenchner-Nomenklatur-III.pdf

[6] International Agency for Research on Cancer (IARC). Human papillomavirus (HPV) infection. W: Human Papillomaviruses. IARC Monographs.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK424405/

[7] Perkins RB, Guido RS, Castle PE, i wsp. 2019 ASCCP Risk-Based Management Consensus Guidelines for Abnormal Cervical Cancer Screening Tests and Cancer Precursors. Journal of Lower Genital Tract Disease. 2020;24(2):102–131.
https://doi.org/10.1097/LGT.0000000000000525

[8] Siebers AG, van der Linden H, Vedder J, i wsp. Presence of koilocytosis in low-grade smears of high-risk HPV-positive women is a negative predictor for cervical intraepithelial neoplasia grade 3 or more. Cytopathology. 2018.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29575519/

[9] Misawa Y, Mizuno S, Honda S, i wsp. Koilocytosis in LSIL Cytology Has Limited Predictive Value for CIN2+ in HPV-Positive Women: Implications for Risk-Based Cytology Triage. Pathogens. 2026;15(5):537.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42198663/

[10] Zuna RE, Wang SS, Rosenthal DL, Jeronimo J, Schiffman M, Solomon D; ALTS Group. Determinants of human papillomavirus-negative, low-grade squamous intraepithelial lesions in the atypical squamous cells of undetermined significance/low-grade squamous intraepithelial lesions triage study (ALTS). Cancer Cytopathology. 2005.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15991244/

[11] Fobian SF, Mei X, Crezee J, i wsp. Increased human papillomavirus viral load is correlated to higher severity of cervical disease and poorer clinical outcome: A systematic review. Journal of Medical Virology. 2024.
https://doi.org/10.1002/jmv.29741

[12] World Health Organization. WHO guideline for screening and treatment of cervical pre-cancer lesions for cervical cancer prevention.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK572318/

[13] European Commission, Joint Research Centre. European guidelines on cervical cancer screening and diagnosis. 2025.
https://cancer-screening-and-care.jrc.ec.europa.eu/en/ec-cvc/european-cervical-cancer-guidelines

[14] NHS Cervical Screening Programme. Cervical screening: guidance for laboratories providing HPV testing and cytology services. Sekcja 4.5: Grading squamous dyskaryosis. Aktualizacja 25 sierpnia 2026.
https://www.gov.uk/government/publications/cervical-screening-laboratory-hpv-testing-and-cytology-services/cervical-screening-guidance-for-laboratories-providing-hpv-testing-and-cytology-services-in-the-nhs-cervical-screening-programme

[15] NHS England Digital. Cervical screening annual statistics, England 2023–24 — Data quality statement. Dokument omawiający historyczne zmiany kodowania wyników cytologicznych, w tym koilocytozy.
https://digital.nhs.uk/data-and-information/publications/statistical/cervical-screening-annual/england-2023-24/data-quality-statement

[16] Haute Autorité de Santé. Détection de l’ARN des papillomavirus humain (HPV) à haut risque dans le cadre du dépistage primaire du cancer du col utérin. 2021.
https://www.has-sante.fr/upload/docs/application/pdf/2021-12/rapport_arn_hpv_vd.pdf

[17] Gruppo Italiano Screening del Cervicocarcinoma (GISCi). Documento operativo per l’applicazione nei programmi di screening del sistema Bethesda 2001. Aggiornamento 2024.
https://www.gisci.it/documenti/documenti_gisci/BETHESDA_2024.pdf

[18] Bulk S i wsp. The Dutch CISOE-A framework for cytology reporting increases efficacy of screening upon standardisation since 1996. Journal of Clinical Pathology. 2004;57:388–393.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1770272/

[19] Roeters AM, Boon ME, van Haaften M, Vernooij F, Bontekoe TR, Heintz APM. Inflammatory events as detected in cervical smears and squamous intraepithelial lesions. Diagnostic Cytopathology. 2010;38(2):85–93.
https://doi.org/10.1002/dc.21169

[20] Österreichische Gesellschaft für Gynäkologie und Geburtshilfe. Die neue Gyn-Zyto-Nomenklatur 2018 im Kontext der OEGGG-Leitlinie 2015 — Stellungnahme der OEGGG zur überarbeiteten Fassung der ÖGZ und ÖGPath/IAP Austria. 2018.
https://www.medmedia.at/gyn-aktiv/die-neue-gyn-zyto-nomenklatur-2018-im-kontext-der-oeggg-leitlinie-2015-stellungnahme-der-oeggg-zur-ueberarbeiteten-fassung-der-oegz-und-oegpath-iap-austria/

[21] Schenck U. Persönlicher Kommentar zum primären HPV Screening ohne Zytologie. Newsletter zytologie.de. 7 września 2021.
https://www.zytologie.de/newsletter/newsletter-07092021

Od wiedzy do praktyki

Chcesz przełożyć temat artykułu na pracę laboratorium?

Możemy porozmawiać o konkretnym procesie, technologii albo organizacji workflow w Twojej pracowni.

Skontaktuj się z nami →
Przewijanie do góry